Historisch besef en sensatiemanagement

Toen ik geschiedenis studeerde heb ik voor het eerst kennis gemaakt met de zogenaamde historische sensatie; het gevoel dat je soms krijgt wanneer je in aanraking komt met oud materiaal. Alsof je ineens in contact staat met iemand die eeuwen geleden iets met datzelfde materiaal aan het doen was als waarmee jij nu in je handen staat.

Vreemd genoeg heeft het tot in de laatste jaren van mijn studie geduurd voor ik dat gevoel écht kreeg, althans, voor ik me realiseerde dat ik dat gevoel had. Sterker nog, ik kreeg het pas echt toen ik voor het eerst archiefonderzoek ging doen. Voor een werkcollege over de 15e en 16e eeuwse memorieboeken van de Leidse Gasthuizen bracht ik de nodige tijd door in de studiezaal van het toenmalige Gemeentearchief Leiden. In die memorieboeken waren de zogenaamde memories opgetekend. Je zou ze kunnen beschrijven als missen op bestelling. Ten behoeve van het eigen zieleheil, of dat van een dierbare, werden met geestelijke instellingen afspraken gemaakt over het periodiek opdragen van allerlei soorten heilige missen. Daarbij werd aangetekend in welke kerken en op welke altaren deze missen zouden moeten plaatsvinden, hoeveel priesters er aanwezig zouden moeten zijn, of er ook wijn moest worden uitgedeeld enzovoort.

Het was voor mij de eerste keer dat ik echt mocht werken met oude archiefstukken. Het waren perkamenten bladen, in een katern of band gebonden, met een perkamenten omslag. De mensen die een beetje van oud schrift afweten, zullen zich realiseren dat dit een prachtige ingang is voor een beginner. Hollandse teksten uit die periode zijn over het algemeen redelijk gemakkelijk leesbaar. Niet alle handen in ‘mijn’ bron waren even regelmatig, maar met de lessen paleografie die ik achter de rug had, ging het prima.

Nu ik erover zit te schrijven, krijg ik weer dat gevoel dat hoort bij mooi oud perkament. Zachte, soepele bladen, gevuld met regelmatige regels en geschreven in een tijd die al erg, érg lang achter me ligt. En dat is nu precies waar het me hier om gaat. Het is namelijk een raar gevoel. Een soort opwinding, alsof je een ontdekking gedaan hebt die je het liefst met de hele wereld zou willen delen. KIJK toch eens, wat ik hier heb! Een tekst over een vrouw die haar hele hebben en houden aan de kerk opdraagt en daarvoor als tegenprestatie de toezegging krijgt dat diezelfde kerk tot in de eeuwigheid elke zoveelste zondag na feestdag zus en zo een mis opdraagt voor het zieleheil van haar overleden man. Met de kennis van alles wat er de laatste vijfhonderd jaar gebeurd is (met de Reformatie voor dit specifieke geval als meest wrange gebeurtenis), en het inlevingsvermogen van iemand met een rijke fantasie, komt er dan ineens heel veel tot leven.

Ik moet altijd denken aan de vingers van E.T. en zijn vriendje Elliott, die elkaar vanuit twee verschillende werelden aanraakten. Maar waar komt dat gevoel vandaag? Of anders, waarom word ik er zo blij van? Ik heb werkelijk geen idee.

Wat ik me wel realiseer is dat het hebben van een historische sensatie pas mogelijk wordt, als je enig historisch besef hebt. Leef je alleen bij de dag van vandaag en die van morgen (een veel gehoorde kreet is: ik kijk liever vooruit dan achterom) en realiseer je je niet dat de dag van vandaag gevormd is door die van gisteren en vorige week, dan is de kans klein dat je door zoiets overvallen wordt. Er is ook wel enige kennis vereist om van een oud ding, een historisch stuk met een verhaal te maken.  Kijk maar naar dit zwaard. Het simpele, enigszins kinderlijke model suggereert niet dat het een echt zwaard is en al helemaal niet dat Johan van Oldenbarnevelt in 1619 ermee werd onthoofd. Wie was Van Oldenbarnevelt dan? En is het belangrijk om dat te weten?

Ik heb gemerkt dat het werken met oude archiefstukken mijn eigen relativeringsvermogen enorm heeft vergroot. Als je iets leert van oude stukken, is het wel dat er in de wereld eigenlijk heel erg weinig verandert. De mensen doen en laten nog steeds in grote lijnen wat ze duizend jaar geleden ook deden en lieten. OK, er is wel het een en ander veranderd, en ik heb het dus even niet over de technologische vooruitgang of de enorm toegenomen welvaart, het gaat om hoe mensen zich gedragen.

Daarom denk ik dat het belangrijk is dat we blijven werken aan het aankweken van historisch besef bij een zo groot mogelijk deel van de bevolking. Door educatieve programma’s, die niet alleen gericht zijn op jongeren, maar op iedereen. Ambitieus? Nee hoor, gewoon hard nodig! Er zouden meer mensen moeten leren om de waan van de dag te relativeren. Geweld op straat? Nabuurschap of burenruzies? De jeugd van tegenwoordig? Ik zou zeggen, leer oud schrift lezen en verbaas je over hoe de tijden niet veranderd zijn. En mocht dat teveel gedoe zijn, pak er eens een oude krant van honderd jaar geleden bij (die is gewoon gedrukt ;-))

Wel leuk om te ontdekken dat er meer mensen met dit thema bezig zijn geweest. De een wetenschappelijk, de ander meer populair. Twee aanraders zijn:

Advertenties

16 Reacties to “Historisch besef en sensatiemanagement”

  1. Edwin Says:

    Een prachtige afslag neem je hier. Ik verheug me op deze nieuwe lijn. Genoeg over die andere dingen, kom nu maar met de jouwe 🙂

  2. Joza Says:

    Wauw, dit is nu precies wat ik in de bijna 10 jaar tijdens mijn werk op het archief nog dagelijks ervaar en wat steeds sterker wordt, dat historisch besef was wel sluimerend aanwezig, maar door het zien wat bezoekers voor onderzoek doen op de studiezaal, de cursussen en interne educatie’s en de ervaring met het lezen van de oude stukken en toegankelijk maken en niet te vergeten de verhalen en uitleg bij dit werk door collega’s, zie je steeds meer dat wat er in de wereld gebeurd mede door de historie bepaald is. De ervaring die je hebt als je een brief uit 1672 ontcijferd hebt en ontdekt dat het gaat over een jonge man die schrijft aan zijn vader in Middelburg en dat je daar dan dingen van terug kunt vinden is spannend en een huisvrouw die bezorgd is om haar man die voor de VOC vaart, is o zo herkenbaar. Ben het dus met je eens, mensen leer oud schrift lezen en ervaar de verbazing en herkenning!

    • janaca Says:

      Dankjewel voor je reactie. Ik hoop zo dat jij blijft bloggen en dan bijvoorbeeld over dit soort kleine ervaringen, ze zijn hartstikke leuk en kunnen mensen een kijkje geven in hoe leuk geschiedenis is en archieven zijn!

  3. Luud de Brouwer Says:

    Leuk ja, brengt me terug bij een geval herleefd verleden van een jaartje of 10 of 15 terug. In Tilburg werden toen etalageruiten bekrast door vandalen. Het geschrijf in de lokale pers was niet van de lucht over de jeugd van tegenwoordig en hoe erg ze niet deugden.
    Ik had toevallig enkele dagen er voor hetzelfde gevonden in een plaatselijke krant van rond 1900. l’Histoire se répète.
    Helaas ben ik het krantenartikel kwijt, maar ik zal het eens proberen terug te zoeken.
    Klagen over de jeugd, de teloorgang van het onderwijs, de invasie van de buitenlanders… het is van alle tijden en zal ook nooit weggaan. Helaas.

    • janaca Says:

      Ik heb precies diezelfde ervaring. We waren in 1999 op zoek naar een berichtje over de begrafenis van Robert Fruin (de hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis) in 1899. In diezelfde krant vonden we toen een stukje over overlast van zwartrijders in treinen, net in een periode dat hedendaagse conducteurs erg veel last hadden van agressieve zwartrijders.

  4. deupie23 Says:

    Hoi Hanneke,

    Bedankt voor je leuke reactie op m’n laatste blogbericht w.b. de 23-archiefdingencursus. Ik heb het uiteindelijk heel erg leuk gevonden en ga (hopelijk) een aantal van de Dingen gebruiken.

    Tot morgen

    • janaca Says:

      Fijn dat je ermee verder wilt! Ga vooral door met bloggen!

      • Deupie Says:

        Hoi Hanneke,

        Dat bloggen doe ik misschien ook wel. Op 27 maart hebben wij met de muziekvereniging ons jubileumconcert en ik wil jullie daar misschien ook wel van mee laten genieten en er een verslagje van op m’n blog plaatsen.

  5. bellenmeisje Says:

    Het is zo herkenbaar, maar blijkbaar zijn we als mensen ook heel erg hardleers. Want veranderen doen we er niet van!
    Ik snap jouw sensatie van herkennen wel als je dat zo realistisch terug vindt in historische bronnen, alleen ik word er ook wel wat moedeloos van…

  6. Voyager to Web 2.0 Says:

    Goed stuk en helemaal waar! De historische sensatie kun je zeker beleven als je ‘in contact bent met de vorigen’ door middel van een (ego)archiefstuk of een voorwerp. Dan is er nog een andere vorm: de historische ervaring, die door Huizinga ook wel wordt beschreven als ‘een dronkenschap van het ogenblik’. En die ‘dronkenschap’ (of YES-gevoel!) heb ik onlangs weer eens ervaren tijdens het zoeken naar informatie over Middelburg in de WO II, toen Kees en ik na lang zoeken stukken tegenkwamen die nog niet eerder gebruikt zijn (voor zover ik kon nagaan in de literatuur), waardoor een aantal puzzelstukjes in elkaar geschoven kon worden. Zo’n ontdekking kan inderdaad goed omschreven worden als ‘een dronkenschap van het ogenblik’. Voor mijn gevoel is een historische sensatie precies zoals jij beschrijft: als je in aanraking komt met oud materiaal, en met historische besef, dus als je de achtergrond kent, spreekt het nog meer dan wanneer je de achtergrondkennis niet hebt. Dat is dan ook de basis van onze speurtochten ‘Geschiedenis ligt op straat’: als je weet waar je naar kijkt, kijk je anders, dan zie je niet alleen het voorwerp of een pand, maar dan zie je ook het verhaal erachter. Daarmee hopen we dan ook historisch besef aan te kweken. Heel belangrijk! Mooi dat je er over schrijft in je blog!
    Anneke

    • janaca Says:

      Fijn he, dat we het zelf in de hand hebben hoe we die historische sensatie bij onze ‘klanten’ kunnen proberen op te roepen! Wat hebben we toch een mooi vak!

  7. René Says:

    Jouw ervaringen met archieven heb ik natuurlijk niet, maar ik herken het gevoel wel. Ik beleef het vooral als een verlangen om met een teletijdmachine eens een kijkje te kunnen nemen in het verleden.

    Er is zoveel gebeurd in de geschiedenis van onze regio (en die van jullie zeker ook). En hoewel er inderdaad veel veranderd is, is er ook vreemd genoeg bijna niet meer hetzelfde.

    Een foto als deze (http://www.beeldbankgroningen.nl/content.php?Menu=resultaat&Submenu=detail&s%5Bdetail%5D=225816) is bijvoorbeeld precies honderd jaar oud, maar deze mensen hadden waarschijnlijk nog nooit een auto gezien, haalden het graan handmatig van het land, en zouden nooit veel verder komen dan het volgende dorp. Ik zou er wat voor over hebben om eens te kunnen gaan kijken!

    • janaca Says:

      De link werkt niet!

      Kijk je wel eens op http://chcoldambt.blogspot.com? Dat is het blog van jullie eigen streekarchivaris, Marianne Kruijswijk.

      Dat verlangen naar die teletijdmachine heb ik ook af en toe. Vooral als ik door oude straatjes loop, of oude foto’s of schilderijen zie. Daar ga ik nog eens over bloggen 🙂

  8. Anbib Says:

    Hallo
    Dat gevoel van historische sensatie (of waarom ook niet, dronkenschap), dat ken ik wel. Met archiefstukken heb ik niet zoveel ervaring, met middeleeuwse handschriften wel, en je stelt je natuurlijk wel eens de vraag wie die stukken nog allemaal in zijn handen heeft gehad gedurende de voorbije eeuwen. Maar inderdaad, zonder historische besef zal je dit zo niet ervaren (en voldoende kennis van paleografie, Latijn,…).
    Iets wat hierbij aansluit (en bij wat op zbdigitaal is verschenen over het getijdenboek van Katharina van Kleef), betreft de digitalisering van die oude stukken. Dat is broodnodig, zowel om alles goed te kunnen conserveren en om het grote publiek kennis te laten maken met deze werken, maar een onlinereproductie, hoe goed ook, geeft wel niet dezelfde historische sensatie als het origineel. Grote uitdaging voor de bibliothecaris of en aan wie het origineel nog ter beschikking wordt gesteld eens de digitale reproductie er is!

  9. Joost Says:

    Ik heb dit al met voor mij ‘oude’ stukken uit de vroege jaren tachtig… maar mijn horizon is ook wat minder breed. Ook daar moet verandering in komen. Heel goed en inspirerend stuk!


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: